Charakterystyka mikroregionu

 

Mikroregion (powiat) brzozowski położony jest na obszarze Pogórza Środkowobeskidzkiego. Należy do fragmentów trzech mezoregionów.  Największa jego część zaliczana jest do Pogórza Dynowskiego. Oddzielone od niego rzeką San Pogórze Przemyskie zajmuje niewielki, wschodni skrawek powiatu. Trzecim mezoregionem, który obejmuje Brzozowskie, jest położona w jego południowo-zachodniej części, w dolinie Wisłoka, Kotlina Jasielsko-Krośnieńska.

Najwyżej położonym punktem w granicach powiatu jest góra Grabówka (524 m n.p.m.), znajdująca się w jego południowej części i leżąca w paśmie, które wzięło od niej nazwę. Jego przeciwieństwem jest dolina Wisłoka pod Haczowem i dolina Sanu w okolicach Nozdrzca (240 m n.p.m.).

Ukształtowanie terenu cechuje się bogatą różnorodnością i walorami widokowymi dzięki typowemu dla pogórza układowi grzbietów, które, równolegle do siebie położone, poprzecinane są licznymi rzekami i potokami.  Dodatkowym urozmaiceniem krajobrazu są szachownice pól, łąk i lasów pokrywające zbocza wzniesień.

Największą rzeką mikroregionu jest San, tworzący zakola oraz szerokie doliny, np. w okolicach Ulucza, jak i wąskie przełomy m.in. pod Temeszowem i Warą. Drugą dużą rzeką powiatu, a zarazem dopływem Sanu, jest Wisłok, który meandrując, krótkim odcinkiem przepływa przez gminę Haczów. Uchodząca już poza obszarem powiatu do Wisłoka Stobnica, płynąca w środkowej części powiatu z południowego wschodu na północny zachód, równolegle do drogi nr 886, posiada mniejsze znaczenie, ale jest niejako osią wodną mikroregionu brzozowskiego.

Stałe zbiorniki wodne na terenie powiatu to głównie, przeznaczone dla wędkarzy, liczne stawy rybne w Temeszowie i Krzemiennej oraz łowisko na zalewie w Bliznem, zarybiane przez Polski Związek Wędkarski.

Powiat brzozowski leży w Karpackiej (VIII) Krainie Przyrodniczo-Leśnej. Najliczniejszym i najcenniejszym gatunkiem miejscowych drzewostanów jest buk. Istotnym, choć niedominującym, elementem jego krajobrazu przyrodniczego są lasy, w których składzie wyróżniają się drzewa iglaste: jodła, sosna i świerk, a wśród nich także, tak rzadki gatunek, jak będący pod ochroną cis pospolity. Jego jedno z największych skupisk w Polsce, ponad tysiąc sztuk, chroni rezerwat „Cisy w Malinówce”, utworzony w 1958 r. Także drugi z rezerwatów przyrody powiatu brzozowskiego – „Kretówki”, powstały rok później, ma na celu zachowanie w naturalnym środowisku tego wiecznie zielonego drzewa lub dużego krzewu iglastego. Nadzór na lasami państwowymi i niepaństwowymi na terenie powiatu sprawują Nadleśnictwo Brzozów, Nadleśnictwo Dynów oraz Nadleśnictwo Kołaczyce.

Niewielką, zachodnią część powiatu brzozowskiego obejmuje Czarnorzecko-Strzyżowski Park Krajobrazowy z lasami bukowo-jodłowymi, ale najciekawsze obiekty przyrodnicze, które chroni m.in. ostańce skalne, leżą już poza terenem powiatu. Ważnym elementem ochrony przyrody we wschodniej połaci powiatu jest Wschodniobeskidzki Obszar Chronionego Krajobrazu, pełniący rolę otuliny parków krajobrazowych w Bieszczadach, Górach Sanocko-Turczańskich i na Pogórzu Przemyskim. Z kolei otulinę Czarnorzecko-Strzyżowskiego Parku Krajobrazowy stanowi Czarnorzecki Obszar Chronionego Krajobrazu z wyżej wymienionym rezerwatami cisów.

Na terenie mikroregionu brzozowskiego znajdują się dwa obszary chronione w ramach unijnego programu Natura 2000. Pierwszy z nich – „Rzeka San” – jest ważnym siedliskiem wielu gatunków ryb, cennych z wielu powodów. Wśród nich jest m.in. kiełb Kesslera, którego liczebność w Sanie sięga 80% całej populacji tej ryby w Polsce. Drugi obszar chroniony – „Kościół w Dydni” – obejmujący tamtejszą świątynię parafialną pw. św. Michała Archanioła i św. Anny wraz z przyległym terenem o powierzchni 198 ha, stanowi strefę dużej aktywności żerowiskowej nietoperzy z gatunku nocka dużego, którego kolonia rozrodcza na strychu i w wieżach kościoła szacowana jest na 200–380 osobników.

Inną formą ochrony przyrody powiatu są dwa użytki ekologiczne. W miejscowości Wara na stoku o południowo-wschodniej ekspozycji zlokalizowane jest stanowisko śnieżyczki przebiśniegu. Natomiast w Witryłowie na podmokłej łące znajduje się miejsce bytowania i rozmnażania płazów oraz ptaków.

W wielu miejscowościach, w sąsiedztwie istniejących, ale także już nieistniejących zabudowań dworskich, można zobaczyć pozostałości parków i ogrodów dworskich o różnym stanie zachowania. Do ciekawszych i lepiej zachowanych należą założenia parkowe w Dydni, Jabłonce, Jasienicy Rosielnej oraz Wzdowie. W części z nich obok typowej dla Polski dendroflory można podziwiać wiele okazów drzew obcego pochodzenia. Także zdecydowana większość drzew, uznanych za pomniki przyrody, a jest ich 65 na terenie powiatu brzozowskiego, skupia się w parkach podworskich. Wśród nich dominują rodzime dęby i lipy. Drzewami obcego pochodzenia będącymi pomnikami przyrody są: sosna wejmutka i miłorząb japoński. Jeden okaz tej pierwszej, rosnący w Jasienicy Rosielnej, posiada niespotykaną często formę pokrojową.

Flora regionu, obok przedstawicieli antropofitów i wyżej wymienionych drzew, jest reprezentowana przez ciekawe i rzadkie rośliny: żywiec gruczołowaty, zawilec żółty, wilczomlecz migdałolistny oraz kłokoczkę południową.

Świat zwierząt, będący efektem bezplanowej działalności człowieka w przeszłości, nie jest zbyt różnorodny. Gromadę ssaków reprezentują m.in. sarny, jelenie, dziki, lisy, zające, borsuki, kuny, gronostaje, wiewiórki oraz popielice. Leśnicy stwierdzili niedawno obecność niedźwiedzia brunatnego oraz wilka. Wśród ptaków występują głównie gile, sowy, sójki, drozdy, zięby, jastrzębie, dzięcioły, słowiki, szpaki, szczygły, sikorki oraz bażanty, kuropatwy, przepiórki i czaple siwe, a w rzekach żyją jelce, leszcze, okonie, płotki, szczupaki, ukleje i raki.

Nieprzypadkowym elementem krajobrazu powiatu brzozowskiego są szyby wiertnicze. Od schyłku XIX stulecia, tak jak w wielu miejscach Podkarpacia, w okolicach Brzozowa eksploatowana była ropa naftowa, chociaż w ostatnich dziesięcioleciach już w dużo mniejszych ilościach niż choćby przed półwieczem. Wtórnym efektem poszukiwań tego surowca energetycznego było odkrycie źródeł wody mineralnej, a konkretnie solanki jodowo-bromowej z domieszką żelaza, co stanowiło podstawę do funkcjonowania w okresie międzywojennym uzdrowiska, które nie przetrwało do czasów współczesnych. Po jego terenie fragmentarycznie poprowadzona została ścieżka przyrodniczo-dydaktyczna „Brzozów-Zdrój”.

Nie tylko środowisko przyrodnicze mikroregionu brzozowskiego oferuje wiele walorów. Również dziedzictwo kultury na tym terenie legitymuje się interesującymi obiektami, świadczącymi o ciekawej przeszłości tego charakterystycznego dla pogranicza kulturowego, wyznaniowego i obrządkowego, językowego, etnicznego (a później narodowościowego) obszaru. Wizytówkę powiatu wśród zabytków architektury stanowią drewniane świątynie rzymskokatolickie. Warto zwiedzić zwłaszcza wpisane w 2003 r. na Listę światowego dziedzictwa kulturowego i przyrodniczego ludzkości średniowieczne kościoły: w Bliznem (z cenną polichromią) i Haczowie (największy spośród zachowanych w stylu gotyckim). Godnymi obejrzenia są także datowane na XV w. kościoły rzymskokatolickie w Domaradzu, Golcowej i Humniskach na Dużej Stronie, a także cerkiew (pierwotnie prawosławna, a potem unicka) na wzgórzu Dębnik w Uluczu. Piękno sfery sakrum, zaklęte  w drewnie, reprezentują także młodsze świątynie, m.in. jedna z niewielu istniejących naśladująca styl barokowy kościołów murowanych świątynia w Jasienicy Rosielnej z XVIII w., imitująca styl podhalański (lub też zakopiański) świątynia w Jabłonce z XX w. oraz przeniesiona z sąsiedniego Jasionowa XIX-wieczna świątynia w Zmiennicy. Doznania związane z mistyką i sztuką Kościoła wschodniego mogą się udzielać zwiedzającym dawne cerkwie w Krzywem z XVIII w. i Obarzymie z XIX w. Najstarszymi zabytkami murowanymi są barokowe obiekty: kolegiata w Brzozowie, bazylika mniejsza w Starej Wsi i kościół parafialny w Nozdrzcu.

Na terenie powiatu znajdują się miejsca szczególnego kultu Chrystusa, Maryi i świętych Pańskich. Największą rangą cieszy się sanktuarium Matki Bożej Miłosierdzia, zwanej Starowiejską lub Uhorską w bazylice w Starej Wsi.  Tam też pod jedną z wież znajduje się krypta, w której spoczywają doczesne szczątki Sługi Bożego o. Wojciecha Marii Baudissa. Podobnie jak cudowny obraz starowiejski, koronami papieskimi została ukoronowana haczowska Pieta (ok. 1400 r.), kładąc podwaliny pod rozwój szerokiego kultu Matki Bożej Bolesnej. Z haczowską świątynią związany jest Sługa Boży ks. Marcin Tomaka, ofiara totalitaryzmu nazistowskiego.

Diademy biskupie ozdabiają dwa inne wizerunki maryjne – brzozowski obraz Matki Bożej Pocieszenia, zwanej Ognistą oraz domaradzki obraz Matki Bożej Nieustającej Pomocy. Mniej znane, ale warte poznania, są sanktuaria: św. Michała Archanioła na Michałku w Bliznem i bł. s. Celestyny (Katarzyny Faron) w domu generalnym sióstr służebniczek w Starej Wsi. Z tym ostatnim klasztorem wiążą się również losy Sług Bożych: m. Leony Jankiewicz, s. Leonii Marii Nastał oraz s. Longiny Trudzińskiej.

Charakter pątniczy ma cerkiew w Uluczu (odpust w Święto Przemienienia Pańskiego dla wyznawców obrządków wschodnich), a także dwie lokalne kalwarie – wykonana przez Adama Zarycha w Bliznem oraz ufundowana przez Józefa Cupaka w Nozdrzcu.

Grupę zabytków architektury świeckiej najliczniej reprezentują pałace i dwory szlacheckie. Najciekawszymi są obiekty w Grabownicy Starzeńskiej, Humniskach, Izdebkach, Jabłonce, Jasionowie, Nozdrzcu, Przysietnicy, Trześniowie i Wzdowie.

Na stosunkowo niewielkim obszarze funkcjonuje kilkanaście placówek, które poprzez eksponowanie swoich zbiorów przybliżają zwiedzającym dzieje oraz etnografię mikroregionu brzozowskiego. Pierwszoplanową rolę odgrywa na tym polu Muzeum Regionalne im. Adama Fastnachta w Brzozowie. Podobną tematykę prezentują istniejące w kilku miejscowościach izby muzealne i regionalne. Ewenementem jest 3,5-tysięczna Stara Wieś z aż trzema instytucjami muzealnymi: Muzeum Pożarnictwa jako oddziałem brzozowskiego Muzeum Regionalnego oraz dwoma związanymi z miejscowymi zgromadzeniami zakonnymi – Muzeum Towarzystwa Jezusowego Prowincji Polski Południowej oraz Muzeum Misyjne Sióstr Służebniczek. Z sakralną przeszłością Brzozowskiego zainteresowani mogą zapoznać się także poprzez kontakt z Muzeum Parafialnym w Bliznem oraz odziałem terenowym Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku – cerkwią w Uluczu. Mnogość instytucji o charakterze kościelnym wiąże się z historią mikroregionu. Brzozów, jak również kilka sąsiednich miejscowości, przez setki lat wchodził w skład dóbr rzymskokatolickich biskupów przemyskich. Miasto pełniło okresowo rolę ich siedziby oraz centrum administracyjnego diecezji.

Życie kulturalne mikroregionu wzbogacają różne przejawy folkloru. Jego istotnym elementem jest działalność kilkunastu zespołów obrzędowych i kapel ludowych, kultywujących tradycje życia wsi podbrzozowskiej. Należą do nich: „Bliźnianie” z Bliznego, „Górczanie” z Górek, „Graboszczanie” z Grabownicy Starzeńskiej, „Haczowianie”, „Haczowska Kapela” i „Haczowskie Wesele” z Haczowa, „Ostrzewianie” i „Ostrzewiki” z Nozdrzca, „Przepióreczka” z Niebocka, „Przysietczanie” z Przysietnicy, „Stobniczanie” z Domaradza, „Trześniowskie Wesele” z Trześniowa, „Warzanie” z Wary, Zespół Tańca Ludowego z Górek oraz Młodzieżowy Zespół Pieśni i Tańca „Kalina” z Niebocka.