Graboszczanie – kapela ludowa i zespół obrzędowy

Za datę powstania zespołu obrzędowego przyjmuje się 1963 r., kiedy to po raz pierwszy przedstawiono scenariusz Wesela aktorom – amatorom na próbie, autorstwa Zofii Olejko i Marii Niedzińskiej. Pracę nad widowiskiem obrzędowym rozpoczęto z inicjatywy ówczesnego kierownika Szkoły Podstawowej w Grabownicy Starzeńskiej – Franciszka Michańczyka. Wraz z żoną Jadwigą, córką Zofią Olejko oraz Marią Niedzińską, zebrał materiały potrzebne do odtworzenia starodawnego Wesela Grabownickiego.  Były to przede wszystkim pieśni weselne, opis obrzędu, przyśpiewki, opisy strojów i teksty. Równocześnie organizowano kapelę ludową, a zajął się tym Ksawery Dżoń, muzyk, samouk grający na wielu instrumentach (skrzypcach, klarnecie, akordeonie, okarynie i trąbce).

Premiera widowiska miała miejsce 14 czerwca 1964 r. podczas Zjazdu Wychowanków Szkoły. Cały zespół liczył wówczas 50 osób, a obsadę stanowili: młódka – Teresa Niemiec, młody – Edward Pilszak, rodzice młódki – Mieczysława Latoś i Paweł Arendarczyk (po 2 występach zastąpił go Zenon Dąbrowski), rodzice młodego – Anna Kostecka i Kazimierz Pilszak, drużba – Czesław Buniak, swaszka – Stanisława Nędza, starosta – Józef Witek, żona starosty – Julia Czubska, starsza drużka – Kazimiera Szuba, starszy swat – Adam Podulka. Kapela występowała w następującym składzie: Edward Czubski – basy, Ksawery Dżoń – skrzypce, klarnet, Ryszard Dżoń – akordeon, Tadeusz Dżoń – trąbka, Mieczysław Niemiec – skrzypce. Wesele Grabownickie składało się z następujących części: Zmówiny, W chacie młodego, Zaprosiny, W chacie młódki – wyjście do ślubu, Powrót ze ślubu – zabawa starszych, Oczepiny, Zabawa weselna, Przenosiny do młodego.

14.06.1964 r. – Wesele Grabownickie – scena zbiorowa po występie

W 1969 r. nastąpiło przekształcenie zespołu obrzędowego w Zespół Tradycyjnego Tańca Ludowego wraz z kapelą. Dwa lata później zmarł pierwszy założyciel kapeli Ksawery Dżoń, natomiast w 1973 r. ponownie, po raz drugi odtworzono Wesele Grabownickie. W latach 1964-1977 zespół wielokrotnie prezentował swój dorobek m.in. na dniach Pogórza Dynowskiego (1967 r.), podczas trwania Jarmarku Folklorystycznego w Komańczy (1973 r.) czy na uroczystościach 600-lecia wsi Grabownica Starzeńska (1977 r.). W tym czasie kierownikami zespołu byli: Franciszek Michańczyk, Zofia Olejko i Janina Raczyńska. Pomimo śmierci Franciszka Michańczyka w 1974 r. zespół do 1977 r. pracował intensywnie, natomiast do ok. 1980 r. przeżywał zastój (przeważnie występowała kapela). Aktywizacja nastąpiła w 1986 r., kiedy to w Grabownicy odbyły się gminne dożynki. Kierownikiem muzycznym kapeli został wówczas Mieczysław Oleniacz. W 1989 r. kapela przyjęła gwarową nazwę Graboszczanie. Posiadała ona oryginalny repertuar, nawiązywała do melodii grabownicko-brzozowskich, prezentowała walczyki, tramlanki, poleczki i cięte polki do tańca, obereczki i melodie kościelne.

W 1991 r. ustalił się nowy skład kapeli: Tadeusz Dżoń – skrzypce prym, Ryszard Dżoń – akordeon, Mieczysław Karaczkowski – klarnet, Mieczysław Niemiec – skrzypce sekund, Tadeusz Pilszak – skrzypce, Leopold Tyczka – kontrabas, wokaliści: Kazimierz Adamski, Andrzej Podulka, Barbara i Agnieszka Suwała. Od tegoż roku Graboszczanie zaczęli odnosić coraz większe sukcesy. Prawdziwy rozgłos rozpoczął się w 1993 r. po Ogólnopolskim Festiwalu Kapel i Śpiewaków Ludowych w Kazimierzu n/Wisłą, gdzie kapela zajęła II miejsce w skali kraju. Wydarzenie to zapoczątkowało nagrania dla Radia Warszawa i Lublin. Powstały również nowe pomysły na widowiska obrzędowe. W chwili obecnej niemalże wszystkie przedstawienia  (oprócz Wesela Grabownickiego i Naszej Krasuli) znajdują się w archiwum i nie są wystawiane. Począwszy od 1991 r. Graboszczanie opracowali następujące widowiska obrzędowe:
- Wesele Grabownickie (1991 r.): widowisko przedstawia cały obrzęd weselny – od zmówin, poprzez zaprosiny na wesele, błogosławieństwo, zabawę weselną, oczepiny i odprowadzenie młodej do chaty młodego,
- Deptowiny (1992 r.): przedstawienie dotyczące obrzędu udeptywania „na twardo” glinianego klepiska w nowej chacie. Opisuje również sąsiadów, którzy przychodzą z podarunkami, a gospodarze w zamian dają jajo i chleb, aby go nigdy nie zabrakło.
- Wieczór u Błażeja (1995 r.): jest to widowisko na temat sąsiedzkich spotkań zimową porą oraz pomoc przy kręceniu powrozów przez mężczyzn i przędzeniu lnu przez kobiety,
- Żeby chleba było do syta (1996 r.): jest to przedstawienie związane ze zwyczajami podczas prac na roli. Opisuje obrzęd święcenia sadów w Wielką Sobotę i pól w Wielką Niedzielę, zawiera również prośbę do ziemi, aby obeschła i dobrze rodziła, dalej – siew zboża i warzyw, a także przygotowania do żniw, a na końcu dożynki.
- Herody (1997 r.): to widowisko kolędnicze ze starodawnymi pastorałkami i kolędami,
- Z koszałką (1998 r.): przedstawienie pokazuje obrzędy i zabiegi magiczne związane z narodzeniem pierwszego syna. Tytuł pochodzi od koszałki, w której kobiety przynosiły podarunki dla matki nowo narodzonego.
- Grabowskie prządki (2001 r.): widowisko opisuje sąsiedzki wieczór, przędzenie, motanie nici czy robienie mioteł,
- Wieczórek zapustny (2004 r.): widowisko przedstawia wieczór ostatkowy w towarzystwie kapeli, a także historię pysznej Kasi, która nie chciała się z nikim bawić i w ostateczności pozostała jej miotła do tańczenia
- Od wszelkiej biedy zachowaj nas Panie… (2005 r.): widowisko zawiera opis zabiegów, które chronią przed burzą i gradem m.in. działanie wody i soli święconej w dzień św. Agaty, a także pomoc sąsiedzką podczas pożaru, obejmującą ratowanie dobytku, pomoc dla pogorzelców. Obejmuje również elementy medycyny ludowej wykorzystywanej w leczeniu poparzeń i tzw. „drachnięć” w krzyżach.
- W izbie u Franciszka (2006 r.): jest to widowisko sąsiedzkie, plotkarskie, opisuje wykonywanie koszy wiklinowych przez mężczyzn i kręcenie przez nich powrozów, a przez kobiety wykonywanie bibułkowych kwiatków.
- Nasza Krasula (2008 r.): to jedno z ostatnich widowisk jakie powstały, związane jest z pierwszym wygonem bydła na pastwisko w dzień św. Wojciecha. W grudniu 2007 r. Wojewódzki Dom Kultury w Rzeszowie zaproponował Graboszczanom opracowanie nowego widowiska obrzędowego o tematyce pasterskiej. Członkowie zabrali się więc do gromadzenia materiałów z tym związanych oraz przygotowaniem rekwizytów. Wojciech Koryto z Grabownicy Starzeńskiej wykonał główną bohaterkę widowiska – krówkę Krasulę, natomiast dekoracje – Michał Florek z Brzozowskiego Domu Kultury. Po odczytaniu wstępnego scenariusza widowiska, które odbyło się 3 stycznia 2008 r., rozpoczęły się przygotowania i liczne próby nad jego realizacją. Premiera widowiska Nasza Krasula miała miejsce 29 marca 2008 r. podczas wielkanocnego spotkania dla seniorów i osób samotnych w Grabownicy Starzeńskiej.
- Pierwszy syn (2012 r.): jest to zmodyfikowane, poszerzone widowisko Z koszałką, przedstawia zabiegi związane z urodzeniem pierwszego syna.

Repertuar kapeli obejmuje różnorodną tematykę utworów – kolędy, pieśni dożynkowe oraz bogaty wachlarz melodii ludowych. Graboszczanie prezentują swój dorobek zarówno podczas uroczystości lokalnych, jak i wojewódzkich: uroczystości kościelnych, spotkań opłatkowych, święconki dla seniora, Dni Brzozowa, dożynek i in. Uczestniczą również w przeglądach, koncertach i zjazdach organizowanych przez placówki kultury działające na terenie Podkarpacia, a nawet poza jego granicami. Zespół obrzędowy wraz z kapelą niemal corocznie uczestniczy m.in. w Krośnieńskich Prezentacjach Artystycznych KROPA, Ogólnopolskim Konkursie Tradycyjnego Tańca Ludowego, a także Ogólnopolskim Festiwalu Kapel i Śpiewaków Ludowych w Kazimierzu. Swój dorobek prezentuje również podczas Wojewódzkiego Konkursu Ludowych Obrzędów i Zwyczajów czy w trakcie Sejmiku Wiejskich Zespołów Teatralnych w Tarnogrodzie. Znacznym osiągnięciem kapeli i zespołu obrzędowego Graboszczanie było zdobycie I miejsca w Polsce w kategorii zespołów pieśni i tańca na VII Ogólnopolskim Festiwalu Zespołów Artystycznych Wsi Polskiej w Kielcach, który odbył się w dniach 11-13 października 2002 r.

Grupa bierze udział nie tylko w przeglądach i konkursach, ale nagrywa płyty i filmy w TV Rzeszów. W 1998 r. odbyło się w sanockim skansenie nagranie pierwszego widowiska, które dało początek Graboszczanom Wesela Grabownickiego. Również w tej samej scenerii nagrano dwa inne widowiska: Grabowskie prządki (2001 r.) i Od wszelakiej biedy zachowaj nas Panie… (2005 r.), a w sumie utrwalono w ten sposób 6 widowisk.

Graboszczanie posiadają również bogaty dorobek fonograficzny. Począwszy od 1992 r. współpracują z Radiem Rzeszów i pojawiają się w audycjach folklorystycznych pod redakcją Jolanty Danak-Gajdy: W kręgu folkloru, Na ludową nutę, Plebiscyt kapel Radia Rzeszów (gdzie zajmują czołowe miejsce na liście). Wśród płyt i kaset wydanych m.in. przez Polonię Records w Warszawie znajdują się:
- I płyta – Kapela Graboszczanie vol. 1 Polish Folk Music (1997 r.),
- II płyta – Kolędy Polish Music Folk – Christmas carols vol. 16 (1998 r.),
- kaseta – Kwiaty kocham (2000 r.),
- III płyta – Kapela Graboszczanie Polish Folk Music vol. 41 – Polish sexy folk songs (2004 r.).
- IV płyta - Witejcie nom, (utrwalona w studio nagraniowym Brzozowskiego Domu Kultury),
- V płyta – Kapela Graboszczanie – Polish Sexy Folk Songs. Polish Folk Music (2007 r.),
- VI płyta – Grabownicka nuta (2009 r.),
- VII płyta – Zaloty i kłopoty (2011 r.).

Widowiska obrzędowe utrwalono również w formie słuchowisk radiowych w Radio Rzeszów. Wiadomym jest, iż ich nagranie nie jest prostą kwestią, ponieważ niektóre czynności jak tańce czy prace gospodarskie trudno przedstawić za pomocą wyłącznie odgłosów. Mimo pewnych utrudnień udało się zarejestrować m.in. widowiska: Wesele Grabownickie (13 kwietnia 2002 r.) i Naszą Krasulę (19 listopada 2008 r.).

Członkowie zespołu obrzędowego w weselnym pochodzie podczas
Wesela Podkarpackiego w Iwoniczu-Zdroju (2012 r.)

Obecnie patronat nad Graboszczanami obejmuje Brzozowski Dom Kultury, a opiekunem jest Zofia Olejko. Przez lata skład osobowy zarówno kapeli, jak i zespołu obrzędowego zmieniał się niejednokrotnie. W latach 1995-2004 zmarli następujący członkowie: Kazimierz Adamski (ponad 30 lat w zespole), Mieczysław Błoński, Rudolf Czubski, Tadeusz Dżoń, Mieczysław Karaczkowski, Mieczysław Oleniacz, Leopold Tyczka i Władysław Zubel. Natomiast w latach 1999-2003 w Graboszczanach przejściowo pracowały m.in. następujące osoby: Grzegorz Dżoń, Mateusz Gratkowski, Elżbieta Jarosz, Magdalena Leń, Marcin Podulka, Sebastian Podulka, Przemysław Podulka, Kazimierz Sokalski, Marek Struś, Piotr Witek, Wiesław Woś, Józef Zacharski i Krzysztof Zajdel. W 2010 r. zrezygnował z występów z powodu złego stanu zdrowia długoletni członek zespołu, Jan Trześniowski (od ok. 1971 r. w zespole).

Obecny skład kapeli przedstawia się następująco: Zbigniew Adamski (klarnet i wokal), Franciszek Czubski (kontrabas i wokal), Ryszard Dżoń (akordeon, od 1963 r. w zespole), Michał Konopacki (skrzypce sekund, od 2005 r. w kapeli, w zastępstwie za Mieczysława Niemca, który odszedł od kapeli z powodu zaburzeń słuchu), Tadeusz Pytlak (skrzypce prym, od 2004 r. w kapeli), wokal: Agata Korfanty, Marian Tybor, Mirosława Misztak.

Skład obecny zespołu obrzędowego to: Franciszek Czubski, Zenon Dąbrowski (od 1964 r. w zespole), Władysław Delimat (ok. 25 lat w zespole), Marcin Gratkowski, Bernadeta Jagusztyn, Elżbieta Koryto (ok. 25 lat w zespole), Agata Korfanty, Bronisław Krzysztyński (ok. 25 lat w zespole), Lucyna Prugar (ok. 25 lat w zespole), Michalina Sąsiadek, Teresa Sąsiadek (ok. 25 lat w zespole), Maria Suwała (ok. 25 lat w zespole), Marian Tybor i Jolanta Zarych (ok. 25 lat w zespole).

W latach 1986 – 88 kapela występowała w stojach rzeszowskich zakupionych przez Henryka Dudka. Obecne stroje noszone przez mężczyzn zostały uszyte przez krawca w 1996 r. Jest to tradycyjny strój grabownicki, który pojawił się po zniknięciu stroju lnianego i obejmuje: czarne kamizelki, spodnie, koszulę wypuszczoną na spodnie i słomkowe kapelusze. Natomiast stroje kobiece składające się z katanki, haftowanej spódnicy, hustki i gorsetu zostały zakupione w 1998 r. z dotacji Ministerstwa Kultury.

Graboszczanie po występie w Iwoniczu-Zdroju (2011 r.), fot. Aleksander Szuba

Profesjonalizm i zaangażowanie aktorów-amatorów, a także członków kapeli widoczne jest podczas występów. Liczne wyróżnienia i nagrody są najlepszym dowodem na to, że zespół jest lubiany i poważany, a liczna publiczność, która gromadzi się na występach świadczy o popularności grupy i aprobacie dla folkloru ziemi brzozowskiej w wykonaniu Graboszczan. Działalność zespołu obrzędowego i kapeli ukierunkowana jest przede wszystkim na zachowanie i ocalenie od zapomnienia tradycyjnej muzyki ludowej, śpiewu, tradycyjnego tańca, obrzędów i zwyczajów, rękodzieła ludowego, dawnych potraw i swojskiego jadła.

Marzena Bąk

fot. ze zbiorów Zofii Olejko