ANDRZEJ MAREK

Jeden z najwybitniejszych polskich karnistów, kryminologów i wiktymologów Andrzej Edward Marek urodził się w Brzozowie 9 maja 1940 r. w rodzinie Władysława Marka i Stanisławy z d. Wiśniewskiej. Większość życia spędził jednak poza Podkarpaciem, gdyż w 1949 r. rodzina przeniosła się na Ziemie Zachodnie, a konkretnie do Szczecina. Tam właśnie ukończył szkołę podstawową, a w 1958 r. liceum ogólnokształcące.

Początkowo planował podjęcie studiów w zakresie malarstwa w Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie, lecz mimo zakwalifikowania się do egzaminu wstępnego, nie przystąpił do niego, ponieważ przez namowy przyjaciół, z którymi uprawiał turystykę górską, postanowił w międzyczasie zdawać na architekturę. Mimo dobrego wyniku podczas egzaminu wstępnego na politechnice, nie został przyjęty, co uważał za krzywdę. Po rocznej przerwie i analizie różnych opcji, postanowił ubiegać się o indeks prawnika, ale u tutaj droga jego życiowego wyboru nie okazała się prosta. Najpierw złożył dokumenty w Poznaniu (dokąd miał najbliżej ze Szczecina). Przypadek, a konkretnie zaproszenie przez znajomego do Torunia i zakochanie się w tym mieście niemal od pierwszego wejrzenia spowodowało, że wycofał podanie z dziekanatu w stolicy Wielkopolski i złożył je w Uniwersytecie Mikołaja Kopernika. Dobrze zdany egzamin w 1959 r. umożliwił brzozowianinowi podjęcie studiów w zakresie prawa karnego w Wydziale Prawa toruńskiej wszechnicy.

Należał do grona zdolnych i aktywnych studentów, dzięki czemu uzyskiwał stypendium naukowe. Wyróżnił się także jako współorganizator Studenckiego Koła Penitencjarnego i zwycięzca konkursu krasomówczego na poziomie środowiskowym i ogólnopolskim. Te predyspozycje, a zwłaszcza dobre przygotowanie do pracy naukowej sprawiły, że po ukończeniu studiów magisterskich został zatrudniony w 1964 r. jako asystent w Katedrze Prawa Karnego, kierowanej przez prof. dr. hab. Jerzego Władysława Śliwowskiego (1907–1983). Początkowo teorię chciał łączyć z praktyką, czemu służyło podjęcie w 1964 r. aplikacji sądowej. Zakończył ją złożeniem egzaminu sędziowskiego w 1966 r.

Równolegle w ramach pracy uniwersyteckiej zdobywał kolejne stopnie i tytuły naukowe. Doktoryzację zapewniła mu w 1968 r. obrona dysertacji pt. Stopień społecznego niebezpieczeństwa czynu jako podstawa umorzenia postępowania karnego, przygotowana pod kierunkiem prof. dr. hab. Wiesława Daszkiewicza. Szybko uzyskał status samodzielnego pracownika naukowego, bowiem habilitował się już w 1972 r. Stopień doktora habilitowanego uzyskał w Uniwersytecie Łódzkim dzięki znakomitej rozprawie pt. Warunkowe umorzenie postępowania w polskim ustawodawstwie karnym. Rangę tego opracowania podkreśliła nagroda w konkursie miesięcznika „Państwo i Prawo” na najlepsze prace doktorskie i habilitacyjne. Tytuł naukowy profesora nadzwyczajnego uzyskał w 1979 r., a zwyczajnego w 1985 r.

Pracę zawodową związał przede wszystkim z macierzystą uczelnią, w której w latach 1977–1979 był kierownikiem Zakładu Prawa Karnego, w latach 1979–1990 dyrektorem Instytutu Prawa Karnego i Kryminologii, a po reorganizacji wydziału (na podstawie zarządzenia rektora z 18 grudnia 1990 r.) od 1990 r. kierownikiem Katedry Prawa Karnego i Kryminologii. Pełnił również w latach 1973–1975 funkcję prodziekana, a w latach 1978–1981 dziekana Wydziału Prawa i Administracji, a także przez kilka kadencji był członkiem senatu uczelni. Wykładał ponadto w Instytucie Prawa, Administracji i Zarządzania Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy.

Korzystał również w rozwoju swoich zainteresowań z naukowych wyjazdów zagranicznych. Już jako samodzielny pracownik naukowy uzyskał konkursowe stypendium American Council of Learned Societies, dzięki czemu w ramach rocznego pobytu w Stanach Zjednoczonych w roku akademickim 1976/1977 poznał realia pracy dwóch prywatnych uczelni – Uniwersytetu Pensylwanii w Filadelfii i Uniwersytetu Południowej Kalifornii w Los Angeles. Dobrze poznał zachodnioniemieckie placówki naukowe. Sporo zawdzięczał zwłaszcza półrocznemu stypendium badawczemu w Max-Planck-Institut für ausländisches und internationales Strafrecht (Instytucie Maxa Plancka Międzynarodowego i Porównawczego Prawa Karnego) we Fryburgu Bryzgowijskim, gdzie przebywał w 1985 r. Kolejne stypendia badawcze w latach 1990, 1993 i 1999 realizował w tej placówce oraz w Uniwersytecie w Kolonii, który zalicza się do ścisłej czołówki w zakresie prawa. Był również profesorem wizytującym w Westfalskim Uniwersytecie Wilhelma w Münster w semestrach zimowych lat 1989/1990 i 1992/1993 oraz w Uniwersytecie Carla von Ossietzky’ego w Oldenburgu w semestrze zimowym lat 1990/1991. Wielokrotnie wykładał bądź czynnie uczestniczył w seminariach organizowanych przez Inter-University Centre w Dubrowniku, Instituto Superiore Internazionale di Scienze Criminali w Syrakuzach oraz wspólnie przez Europejski Uniwersytet Viadrina we Frankfurcie nad Odrą i Uniwersytet Adama Mickiewicza w Poznaniu. Brał udział w kongresach i sympozjach w swojej specjalności, zorganizowanych m.in. w Budapeszcie, Hamburgu, Lizbonie, Sztokholmie, Wiedniu i Zagrzebiu.

Specjalizował się w prawie karnym – procesowym i materialnym, a także w prawie wykroczeń, kryminologii i wiktymologii. Jego wykłady i seminaria magisterskie zdaniem wielu studentów należały do najciekawszych w trakcie edukacji akademickiej. Został zapamiętany jako ciągle uśmiechnięty wykładowca z nieodłączną fajką. Wypromował szesnastu doktorów nauk prawnych i ponad tysiąc magistrów prawa, z których większość z powodzeniem składała egzaminy na aplikacje sędziowskie, adwokackie i prokuratorskie. Recenzował wiele przewodów doktorskich, habilitacyjnych i profesorskich, a także wielokrotnie opiniował wnioski o nadanie stopnia doktora habilitowanego bądź tytułu profesora oraz wnioski o powołanie na stanowisko profesora w polskich uczelniach. Czynności te wykonywał także jako stały opiniodawca Centralnej Komisji do Spraw Stopni Naukowych i Tytułu Naukowego. Recenzował ponadto dwa wnioski o nadanie tytułu doktora honoris causa – Uniwersytetu Adama Mickiewicza w Poznaniu dla karnisty z Uniwersytetu w Kolonii prof. dr. Hansa Joachima Hirscha (w 1990 r.) i Uniwersytetu Łódzkiego dla kryminologa i wiktymologa z Westfalskiego Uniwersytetu Wilhelma w Münster prof. dr. Hansa Joachima Schneidera (w 1991 r.).

Opublikował przeszło 300 opracowań, w tym ok. 50 obcojęzycznych, m.in. w Holandii, Niemczech, Polsce, Stanach Zjednoczonych i we Włoszech. Był członkiem Rady Programowej „Monitora Prawniczego”. Pełnił funkcję redaktora naczelnego pomnikowej publikacji o systemie prawa karnego, zaplanowanej jako 11-tomowy cykl edytorski autorstwa kilkudziesięciu karnistów ze wszystkich polskich ośrodków akademickich. Powierzenie profesorowi tak odpowiedzialnego zadania potwierdzało jego autorytet w środowisku i przekonanie o profesjonalnej i skutecznej realizacji tego ambitnego przedsięwzięcia edytorskiego. Był również autorem lub współautorem najpopularniejszych podręczników w zakresie prawa karnego, które przyczyniły się do fachowej edukacji tysięcy studentów prawa w kraju, a także komentarza do Kodeksu karnego, wykorzystywanego często przez praktyków. Prowadził także, organizowane przez Ministerstwo Sprawiedliwości, szkolenia dla sędziów i prokuratorów.

Po wielu latach przyznał w jednym z wywiadów, że: Trudność studiowania w czasach PRL polegała na tym, że istniał dualizm między oficjalną doktryną komunistyczną a tym, co myśmy wiedzieli, co nam profesorowie rzetelnie przekazywali. To była próba charakterów. Dla mnie ta próba trwała przez długie lata. Z obawy przed konsekwencjami wiele osób nie miało odwagi głosić postępowych poglądów. Przyjaciele zarzucali mi nieroztropność, gdyż publikowałem artykuły bardzo krytykujące politykę władzy, a szczególnie łamanie gwarancji prawnych. Ja w tym czasie byłem już znany i władze PRL nie mogły mi zrobić dużo złego, zwłaszcza, że udawały, iż są demokratyczne.

Już w okresie transformacji ustrojowej państwa cieszył się opinią znanego eksperta, dzięki czemu powoływano go wówczas i później do różnych gremiów specjalistycznych, reformujących prawo karne w systemie wymiaru sprawiedliwości państwa demokratycznego. Jako członek Komisji do Spraw Reformy Prawa Karnego pod przewodnictwem prof. dr. hab. Kazimierza Buchały (1924–2002) przyczynił się w latach 1989–1997 do opracowania liberalnego projektu Kodeksu karnego, uchwalonego ustawą z 6 czerwca 1997 r. Niedługo potem, w latach 2001–2002 uczestniczył w pracach Zespołu do Spraw Nowelizacji Kodeksu Karnego w ramach powołanej przez prezydenta RP Aleksandra Kwaśniewskiego Komisji do Spraw Reformy Prawa Karnego pod przewodnictwem prof. dr. hab. Andrzeja Wąska (1943–2003). Następnie, w latach 2002–2004 udzielał się jako ekspert Podkomisji Prawa Karnego w ramach Nadzwyczajnej Komisji Sejmu RP do Spraw Zmian w Kodyfikacjach pod przewodnictwem posła Cezarego Grabarczyka. Przewodniczył w latach 2004–2005 Zespołowi Prawa Karnego Materialnego w Komisji Kodyfikacyjnej Prawa Karnego przy Ministrze Sprawiedliwości. Ponadto był członkiem Rady Prezydenckiej przy Prezydencie Miasta Torunia w kadencji lat 2010–2014.

Udzielał się również w polskich i zagranicznych stowarzyszeniach naukowych. Należał do Towarzystwa Naukowego Prawa Karnego, Polskiego Towarzystwa Kryminologicznego im. Stanisława Batawii, Towarzystwa Naukowego w Toruniu, sekcji polskiej Stowarzyszenia Prawa Karnego (Association of Penal Law), Międzynarodowego Towarzystwa Kryminologicznego (International Society of Criminology) i Światowego Towarzystwa Wiktymologicznego (World Society of Victimology).

Był kawalerem Krzyża Kawalerskiego Orderu Odrodzenia Polski, Złotego Krzyża Zasługi i Medalu Komisji Edukacji Narodowej. Został również uhonorowany licznymi nagrodami ministra nauki i szkolnictwa wyższego oraz rektora Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu za osiągnięcia na niwie nauki. Cieszył się autorytetem wybitnego naukowca o nieprzeciętnej rzetelności, obiektywizmie i życzliwości. Zmarł 12 lutego 2012 r. w Toruniu. W ciągu swego życia poważnie traktował przesłanie, które wyraził konstatacją: Naukowiec powinien stać na straży obiektywizmu i nie powinien angażować się po stronie sporu politycznego. Koniunkturalizm to koniec prawdziwej nauki.

 Mariusz Kaznowski