FRANCISZEK PROCHASKA

Franciszek Prochaska urodził się 26 czerwca 1891 r. w Brzozowie. Jego ojciec, który również miał na imię Franciszek, zarządzał majątkiem leśnym biskupstwa przemyskiego. Pełnił także funkcję burmistrza Brzozowa. Rodzina Prochasków przez długi okres czasu mieszkała w Brzozowie. Dopiero po śmierci swojego męża Jadwiga Prochaskowa wraz z dziećmi przeniosła się do Sanoka.

W grodzie Grzegorza młody Franciszek uczęszczał do Gimnazjum im. Królowej Zofii. Nauka przychodziła mu z trudem. W szkole nie osiągał dobrych wyników z wyjątkiem jednego przedmiotu − zajęć plastycznych. Dużo rysował i malował. Swoje prace prezentował przy współpracy z sanockim Kołem Przyjaciół Sztuk Pięknych. W 1913 r. ukończył naukę w gimnazjum. Edukację kontynuował w krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych w pracowni Pankiewicza.

W 1914 r. opuścił mury uczelni i wstąpił do Legionów Józefa Piłsudskiego. Po odzyskaniu upragnionej niepodległości Franciszek Prochaska pozostał w czynnej służbie wojskowej. Na początku lat 20. został służbowo skierowany przez Ministerstwo Spraw Wojskowych do Francji. W Paryżu pracował w Polskiej Misji Wojskowej Zakupów we Francji. Kolejnym jego zajęciem była praca w zespole attaché wojskowego. Pracował tam jako oficer gospodarczy. Jeszcze przed wyjazdem do Francji poślubił pochodzącą z Przemyśla Marię Podolską.

We Francji swój czas dzielił głównie na wykonywanie obowiązków zawodowych oraz kontynuowanie i rozwijanie artystycznych pasji. Niestety los nie pozwolił mu ukończyć studiów w Krakowie, choć z drugiej strony dał mu szansę na kontakt z paryskim środowiskiem artystycznym. Franciszek Prochaska doskonale ją wykorzystał. Środowisko Paryża sprzyjało nawiązywaniu znajomości i kontaktów z wieloma działającymi tam artystami. Przyjaźnił się z wieloma mieszkającymi tam artystami, a niedokończone studia uzupełniał własną działalnością w pracowniach zaprzyjaźnionych artystów. Przykładowo w pracowni Brandla zapoznał się z technikami graficznymi.

Oficer i malarz rezydował w pięknym i obszernym atelier mieszczącym się na Rue Campagne Premiére, w pobliżu bulwaru Montparnasse. Jego paryskie atelier było znanym miejscem spotkań establishmentu: polityków, pisarzy oraz artystów. Bywali tam m.in.: gen. Władysław Sikorski, poeci – Zygmunt Lubicz-Zaleski oraz Jan Brzękowski, rzeźbiarz August Zamoyski, malarze – Józef Pankiewicz, Tytus Czyżewski, Jan Wacław Zawadowski i Jan Rubczak, a także młodzież artystyczna, która przybyła do Paryża w celu kontynuowania nauki. Atmosfera w atelier była zawsze miła. Dom był otwarty i gościnny. Działo się to przede wszystkim za sprawą, lubianej przez wszystkich i szanowanej, słynącej z gościnności żony artysty. Franciszek Prochaska był członkiem Związku Artystów Plastyków we Francji oraz Polskiego Towarzystwa Przyjaciół Książki w Paryżu. Swoje prace prezentował głównie we Francji, w 1926 r. Salon Niezależnych, Salon Jesienny, Premier Exposition Interalliée des Artistes et Artsans Anciens Combattans; w 1927 r. Salon Niezależnych; w 1930 r. wystawa nowo utworzonego Związku Polskich Artystów Grafików w Paryżu; w 1933 r. wystawa Association du Bois Grawé Lyonnais; w 1934 r. Art et Aartistes Polonais; w 1935 r. wystawa artystów polskich działających we Francji. W Polsce swoje prace prezentował dwukrotnie, w 1926 r. w Krakowie podczas III Wystawy Cechu Artystów Plastyków „Jednoróg” oraz na II Wystawie Grafiki Polskiej w 1930 r. w Warszawie.

Artysta ponadto wykazywał zainteresowania grafiką książkową. Autorytet w tej dziedzinie, znakomity grafik Konstanty Brandel był jego przyjacielem. Fakt ten niewątpliwie przyczynił się do lepszego poznania tej materii. Ponadto przyjaźnił się ze znanymi bibliofilami i wydawcami: Stanisławem Koczorowskim i Samuelem Tyszkiewiczem. W 1926 r. ukazała się drukiem książka W. J. Grabskiego Trzy wieńce ilustrowana grafiką Prochaski, Brandla i Zawadowskiego. W 1929 r. wydrukowano książkę Devant la Colonne de Mickiewicz, zdobioną drzeworytem Franciszka Prochaski. W latach 30. podjął studia nad historią książki i drukarstwa w oparciu o materiały zgromadzone w Bibliotèque Nationale w Paryżu. Studia nad powyższymi materiałami niewątpliwie przyczyniły się do późniejszej samodzielnej pracy drukarskiej i wydawniczej. Zajmował się malarstwem olejnym, akwarelami i gwaszami. Stosował liczne techniki graficzne, w tym drzeworyt, linoryt, akwafortę, suchą igłę, miedzioryt i techniki barwne. Często wyjeżdżał poza stolicę Francji i tworzył w plenerze Bretanii. Uwielbiał malowniczą Prowansję, szczególnie okolice Sanary i Aix-en-Provance. Często wyjeżdżał na plenery w towarzystwie innych artystów: Pankiewicza, Czyżewskiego, Brandla.

Gdy wybuchła II wojna światowa, został ponownie zmobilizowany. Uzyskał także awans do stopnia podpułkownika. Po agresji III Rzeszy na Francję przedostał się na teren Wielkiej Brytanii i tam pełnił służbę w kancelarii Rządu Londyńskiego. W czasie wojennej zawieruchy jako artysta nie wykazał się bogatym dorobkiem. Tworzył wówczas niewiele. W tym czasie powstał m.in. zespół ekslibrisów oraz kilka akwarel opiewających pejzaż okolic Sanoka. Te prace były przejawem tęsknoty za czasami młodości artysty i za stronami, w których się urodził i spędził beztroskie dzieciństwo.

Po zakończeniu II wojny światowej artysta powrócił do Paryża. Założył oficynę drukarską przy Rue Campagné Premiére. W pracach przy prowadzeniu oficyny mógł zawsze liczyć na pomoc swojej żony. Pierwsza maszyna drukarska, używana do prac w oficynie, pochodziła z 1858 r. i posiadała czcionkę z giserni Deberny et Peignot i Montaigne. Nie miała polskich znaków diaktrycznych, więc artysta zmuszony był je dodać. Druk składano ręcznie. Oficyna wydawnicza specjalizowała się w wydawaniu druków okolicznościowych, w tym życzeń świątecznych, przyozdobionych własną grafiką.

Prócz tego wydawał w małym nakładzie (nie więcej niż 150 egzemplarzy) książki o charakterze bibliofilskim. Do druku tych pozycji używał wysokogatunkowego papieru Arches i Rives. W 1953 r. otrzymał przyznaną przez Polskie Oddziały Wartownicze przy Armii Amerykańskiej nagrodę w dziedzinie wydawania książek polskich.

Franciszek Prochaska podtrzymywał kontakty z artystami, działającymi w polskim środowisku artystycznym. Nadal udzielał się w Związku Artystów Polskich we Francji. Przyjaźnił się także z nowo przybyłymi do Francji artystami. Do grona jego znajomych należał m.in. pochodzący z Komborni Jan Ekiert oraz przedwojenny absolwent krakowskiej ASP Mieczysław Janikowski.

W 1957 r. został zmuszony przenieść się z Paryża do Aix-en-Prowance, ponieważ jego żona zachorowała i w tej sytuacji lekarze zalecili jej zmianę klimatu. Zamieszkał w willi „Clos de Noyer” przy Chemin du Jas de Bouffan. W 1963 r. Franciszek Prochaska przekazał Muzeum Historycznemu w Sanoku część swoich zbiorów malarstwa i grafiki. Artysta nadal utrzymywał kontakt z mieszkającą w Polsce swoją siostrą Jadwigą Niedzielską. Po śmierci żony coraz bardziej odczuwał doskwierającą samotność. Poważnie nosił z myślą powrotu w rodzinne strony. Plany powrotu w rodzinne stron przerwała śmierć artysty. Zmarł 26 lipca 1972 r. Został pochowany w Aix-en-Provance.

Franciszka Prochaskę nie można zaliczyć do grona artystów pierwszoplanowych. Jego dorobek prezentuje dużą wartość warsztatową, choć ma dość jednolity charakter. Na jego twórczość artystyczną w dużym stopniu wpływał dorobek profesora Józefa Pankiewicza. Artysta nie potrafił wyzwolić się spod jego wpływu. Malarstwo brzozowianina charakteryzuje się bogatą kolorystyką. Styl artysty najbardziej przypomina dzieła Paula Cézanne’a. Twórczość obu artystów charakteryzuje się wiernym studiowaniem natury. Ponadto w dziełach Franciszka Prochaski dostrzega się wpływy twórczości Renoira i Bonnarda. Są one widoczne również w dziełach Józefa Pankiewicza.

Grafika Franciszka Prochaski jest bardziej różnorodna niż malarstwo. Przejawia się tu pewne odbicie zainteresowania kubizmem i formizmem oraz zacięcie bliskie ekspresjonizmowi. W stosowanych przez niego technikach metalowych dostrzegamy subtelne niuanse delikatnego wzajemnego przenikania się światła z cieniem. W technikach metalowych dominują pejzaże oraz kompozycje figuralne. W tych ostatnich prym wiodą sceny religijne.

Po zakończeniu wojny oddał się grafice książkowej, w głównej mierze związanej z ilustrowaniem i zdobieniem wydawanych we własnej oficynie pozycji książkowych. Dorobek edytorski i graficzny artysty najpełniej informuje odbiorcę sztuki o talencie artysty. O kunszcie artysty w dużej mierze decyduje fakt, ile warte są dzieła po śmierci twórcy oraz gdzie są one wystawiane. Dzieła Franciszka Prochaski znajdują się w zbiorach Muzeum Historycznego w Sanoku, Muzeum Narodowego w Warszawie, Biblioteki Jagiellońskiej w Krakowie, Biblioteki Narodowej w Warszawie, Biblioteki Uniwersytetu Warszawskiego, Biblioteki Polskiej w Paryżu oraz wśród prywatnych kolekcjonerów mieszkających we Francji i Argentynie.

Marek Marański