Cerkiew w Uluczu: Oddział Terenowy Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku

Niegdyś Ulucz będący jedną z najludniejszych wsi powiatu brzozowskiego, dziś po jej spaleniu i wysiedleniu ludności w 1947 r. jest małą wioską z nielicznymi zabudowaniami, ale atrakcyjną przede wszystkim ze względu na ocalałą cerkiew greckokatolicką p.w. Wniebowstąpienia Pańskiego. Ta prawdziwa perełka architektoniczna obecnie jest filią Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku.

Obiekt sakralny wzniesiony został na zalesionym wzgórzu Dębnik (344 m n.p.m.), do którego można dostać się stromą ścieżką. Z budową świątyni wiąże się legenda według której pierwotnym miejscem jej wzniesienia miał być teren u podnóża góry, gdzie dziś stoi murowana kapliczka. Trzykrotnie zabierano się do budowy i trzykrotnie zgromadzone materiały odnajdywano na szczycie wzgórza. Zinterpretowano to jako znak i dzięki temu ostatecznie cerkiew wzniesiono na obecnym miejscu.

Świątynia należała do zabudowań klasztornych zakonu bazylianów. Przeprowadzone badania wykazały pozostałości obwarowań w postaci podwójnego muru kamiennego, w którym znajdowała się brama i furta. Archaiczne elementy konstrukcyjne i funkcjonalne budowli wskazywały na to, że wzniesiono ją w latach 1510-1517, posiadając tylko potwierdzenie zgodne z tradycją. Bazylianie rezydowali na wzgórzu do 1744 r. przenosząc się do Dobromila, pomimo tego cerkiew pozostała ośrodkiem kultu aż do II wojny światowej. Na wzgórzu wielokrotnie przeprowadzano prace remontowe i archeologiczne. Pierwsza przebudowa cerkwi nastąpiła w II poł. XVII w., a kolejne prace remontowe w XIX w. i w latach 60-tych XX. Ostatnie badania dendrochronologiczne przeprowadzone staraniem Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku wykazały, że prawdopodobny czas powstania cerkwi to 1659 r. Specjaliści są zdania, że świątynia została wykonana z drewna jodłowego, pochodzącego z drzew ściętych w 1658 r.

Cerkiew w Uluczu to obiekt konstrukcji zrębowej, orientowany, wybudowany z belek modrzewiowych i drewna jodłowego, na kamiennej podmurówce. Jako materiału kryjącego wszystkie połacie dachu i ściany cerkwi powyżej przydachu użyto gontu. Wewnątrz zachowała się w pewnej części figuralna polichromia o Męce Pańskiej, której autorem bądź głównym współautorem jest Stefan Dżegantowycz. Ikonostas przechowywany obecnie w MBL w Sanoku wykonywano w dwóch etapach, autorem starszej głównej części wykonanej po 1660 r. jest Ioan malarz Hyrowski. Drugi segment został uzupełniony w 1682 r. (lub 1684 r.) przez Stefana Dżegantowycza. Przed cerkwią znajduje się tablica ku czci urodzonego w Uluczu kompozytora Michała Werbyckiego (autora hymnu narodowego Ukrainy), odsłonięta w 1990 r., a także murowana kapliczka i kilka nagrobków z XIX i XX w.

Cerkiew jest udostępniona dla zwiedzających. Klucz znajduje się u Doroty Demkowycz, przy wjeździe do Ulucza od strony Dobrej.

fot. Marcin Michańczyk